Piwnica miała numer dwadzieścia trzy. Ojciec wyrył go pisakiem koło uchwytu zaraz po przeprowadzce, w sześćdziesiątym dziewiątym. Tato, czemu nie farbą? — pytała Bogumiła, mając siedem lat. Bo numer farby się ściera, a wyryty zostaje, odpowiedział ojciec. Ojciec miał odpowiedź na wszystko.
Klucz pasował z trudem. Bogumiła schodziła powoli, z latarką telefonu, choć żarówka się paliła. Latarka była dla pewności. Po pięćdziesięciu ośmiu latach człowiek już nie ufa żarówkom, powiedziała wczoraj koleżance z urzędu. Koleżanka się roześmiała. Bogumiła wiedziała, co miała na myśli.
Pachniało ziemniakami i papierem, choć ani jednych, ani drugiego dawno tam nie było. Sąsiad z parteru, pan Kruczek, krzątał się piętro wyżej — Bogumiła słyszała szuranie krzesła i jego pokasływanie. Pan Kruczek wychodził z psem o siódmej zero dwie i wracał o siódmej dwadzieścia pięć. Bogumiła znała ten rytm trzydzieści lat.
Mama umarła pięć miesięcy temu. W listopadzie ksiądz Sławomir zadzwonił z plebanii i powiedział Pani Bogumiło, mama poszła. Poszła, jakby gdzieś się wybierała. Mama miała osiemdziesiąt pięć lat i odeszła w środku nocy w bloku obok, na trzecim piętrze. Bogumiła znalazła ją rano. Mama leżała na boku, z dłonią przy uchu, jakby słuchała czegoś, czego Bogumiła nie słyszała.
Pogrzeb był na cmentarzu Bródnowskim. Bogumiła, dwie sąsiadki, ksiądz, grabarz. Cztery osoby. Z mamą piąta, pomyślała wtedy Bogumiła i to było jedno z tych zdań, które wracają w nocy.
Cztery osoby na pogrzebie kobiety, która żyła osiemdziesiąt pięć lat. Bogumiła wiedziała, dlaczego. Mama nie miała przyjaciółek. Mama nikomu nie ufała. Mama wszystkich trzymała na dystans półtora metra. Nawet córkę.
Teraz piwnica. Bogumiła zwlekała pięć miesięcy. Trzeba kiedyś uporządkować, mówiła sobie po Bożym Narodzeniu. Trzeba kiedyś, mówiła w lutym. W kwietniu pani Genowefa, przewodnicząca wspólnoty z czwartego piętra, zapytała wprost: Pani Bogumiło, kiedy pani zejdzie. Bo zarząd już do mnie pisał.
Sobota, dwudziesty piąty kwietnia. Bogumiła wzięła dwa worki na śmieci, latarkę, kawę w termosie i kanapkę z serem żółtym.
W piwnicy stały: rower ojca z osiemdziesiątego trzeciego, Jubilat, pomarańczowy. Trzy walizki z PRL-u. Beczka po kapuście. Regał z weckami. I pod regałem — żelazne pudełko po narzędziach.
Pudełko było ciężkie. Bogumiła kucnęła, wyciągnęła je za uchwyt. Ojciec miał je całe życie. Pamiętała, jak siedział z nim na balkonie i naprawiał krany sąsiadkom. Pan Tadek, do mnie też, mówiły kobiety z trzeciego. Tadeusz szedł, wracał z butelką nalewki. Zmarł w dwa tysiące ósmym, na zawał, w łazience, gdzie próbował naprawić ciek z rury.
Kiedy umarł, mama zabrała pudełko z balkonu i schowała w piwnicy. Bogumiła pamiętała tę scenę. Mama trzymała pudełko obiema rękami i powiedziała tylko Tak jest lepiej, jakby pudełko miało własne miejsce i nie umiała wytłumaczyć, dlaczego.
Bogumiła wtedy nie pomyślała o tym dwa razy. Mama często mówiła tak jest lepiej. Mówiła to o niezaproszonych gościach, o babcinej kanapie, o pogrzebach, o roczku małej Madzi z pierwszego, na który Bogumiła chciała się wybrać. Tak jest lepiej, zostań w domu.
Zamek otworzył się z miękkim kliknięciem, jakby na to czekał. Ktoś go ostatnio oliwił.
W pudełku nie było narzędzi.
Były listy.
—
Bogumiła nie ruszyła ich od razu. Patrzyła. Liczyła oczami, nie umiejąc dlaczego.
Górna warstwa: jedenaście kopert spiętych szarą gumką recepturką. Pod nią następna warstwa, znów spięta. I jeszcze jedna. Listy były ułożone chronologicznie — najstarsze na dnie, najnowsze na wierzchu. Bogumiła to zobaczyła od razu, bo na wierzchnim widniał stempel z dziewiętnastego lipca tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego dziewiątego.
Wszystkie koperty były z Bytomia.
Bogumiła nie znała nikogo z Bytomia.
Zaniosła pudełko na czwarte piętro w trzy kursy. Najpierw pudełko, potem latarkę, potem termos. Trzęsły jej się ręce. Mówiła sobie, że to przez schody.
W kuchni postawiła pudełko na niemieckim stole, który ojciec kupił w siedemdziesiątym ósmym na komis na Brackiej. Mama nakrywała go w niedzielę obrusem w róże. Bogumiła odsunęła obrus, żeby nie poplamić — zachowała się jak dziewczynka, która boi się, że dostanie. Zaśmiała się sama z siebie. Mama nie żyła. Mama nigdy więcej nie zwróci uwagi na żadną plamę.
Wyjęła pierwszą kopertę z dna. Stempel: 15 III 1968.
Marzec sześćdziesiątego ósmego. Bogumiła urodziła się w lutym sześćdziesiątego ósmego. Miała wtedy miesiąc.
W kopercie była jedna kartka, pisana drukowanymi literami sześcioletniego dziecka:
*DROGA SIOSTRO BOGUSIU. JESTEM TWÓJ BRAT JANEK. MAM SZEŚĆ LAT. MIESZKAM W BYTOMIU. CIESZĘ SIĘ ŻE SIĘ URODZIŁAŚ. TWÓJ BRAT JANEK.*
Bogumiła czytała to zdanie cztery razy, zanim zrozumiała, że żadne z tych słów nie ma sensu.
Nie miała brata.
Była jedynaczką.
Mama mówiła to całe życie. Bogusia jedynaczka, mówiła do koleżanek z pracy, które przychodziły na herbatę, jak ja. Bogusia jedynaczka, jak my obie.
Ale w kopercie był stempel z piętnastego marca tysiąc dziewięćset sześćdziesiątego ósmego, a kartka była pisana ręką dziecka, a dziecko podpisało się Twój brat Janek. I kartka była schowana w żelaznym pudełku po narzędziach ojca. W piwnicy bloku przy Międzyborskiej, gdzie mama spędziła pięćdziesiąt sześć lat życia.
Bogumiła usiadła. Nie pamiętała, kiedy stała.
—
Czytała przez całą noc.
Druga koperta — sierpień sześćdziesiątego ósmego. Droga Bogusiu. Mam zdjęcie ciebie z gazety. Babcia mi pokazała. Masz takie same oczy co ja. Pa pa.
Trzecia — listopad sześćdziesiątego ósmego. Droga Siostro. Wczoraj byłem w kościele i prosiłem Pana Boga żeby ci nie było zimno. Babcia mówi że to była złota jesień. U was też?
Czwarta — luty sześćdziesiątego dziewiątego, krótko po pierwszych urodzinach Bogumiły. Droga Siostro Bogusiu. Skończyłaś rok. U mnie pierogi z mięsem na obiad. Babcia mówi że ja też tyle ważyłem co ty. Twój brat Janek.
Bogumiła czytała w pierwszym ciemnym pasmie wieczoru, przy żółtej lampce z PRL-u, którą mama kupiła w siedemdziesiątym ósmym. Pisała to jakaś inna ręka, ale o niej. U mnie pierogi z mięsem na obiad, pisał chłopiec o niej.
Piąta koperta — kwiecień sześćdziesiątego dziewiątego. Pismo dziecka, dłuższe.
*Droga Siostro Bogusiu. Babcia Wiktoria mówi że nie odpisałaś na żaden list. Może nie umiesz jeszcze pisać. Ja umiem, ale powoli. Jak będziesz umiała to napisz dwa wyrazy. Twój brat Janek.*
W tym samym pliku — to zaskoczyło Bogumiłę najbardziej — leżała kartka nie z koperty. Złożona na czworo, z innym papierem niż listy Janka. Pismo matki. Bogumiła znała pismo matki bardziej niż własne. Mama pisała wszystko ołówkiem, bo długopis się rozmazuje. Mówiła to dwadzieścia razy w roku przez sześćdziesiąt lat.
Mama napisała:
*Janku. Nie pisz więcej. Bóg wie, co robi. Ja zrobiłam swoje. Ty masz rodzinę, ona ma rodzinę. Tak jest lepiej. Nie pisz.* *Stanisława.*
Pod spodem, drobnym pismem matki, ołówkiem, jakby do siebie: — wysłałam 12 V 69.
Bogumiła poczuła, jak coś jej się odrywa w klatce piersiowej. Mama wysłała ten list. Mama napisała sześcioletniemu chłopcu w Bytomiu nie pisz. Mama trzymała kopię u siebie pięćdziesiąt siedem lat.
Tak jest lepiej. Te trzy słowa. Bogumiła słyszała je w głowie głosem matki — tym samym, którym mama mówiła o niezaproszonych gościach. Tym samym, którym mówiła w sześćdziesiątym dziewiątym do chłopca, którego urodziła.
„Dlaczego się trzyma kopię listu, którego się żałuje? Albo dlaczego się trzyma kopię listu, który miał brzmieć dokładnie tak twardo?"
—
Po liście matki była dziura. Dwa lata ciszy. Następna koperta — luty siedemdziesiątego pierwszego. Janek miał wtedy dziewięć lat. Pisał już sam, niezgrabnie.
*Droga Bogusia. Wiem, że mama napisała żebym nie pisał. Ale ja nie wiem, czy ty wiesz, że jesteś moją siostrą. Może mama nie powiedziała tobie. Może ty nie wiesz. Ja nie chcę, żeby ci ktoś coś wziął. Nie chcę listu. Nie chcę zabawki. Tylko chcę, żebyś wiedziała. Twój brat Janek.*
Bogumiła przeczytała to zdanie cztery razy. Tylko chcę, żebyś wiedziała.
W lutym siedemdziesiątego pierwszego miała trzy lata. Bawiła się przy mamie na dywanie.
Siódma koperta — sierpień siedemdziesiątego drugiego. Janek dziesięć lat. Pojechaliśmy nad morze. Pierwszy raz. Babcia kupiła mi szlafrok. Ósma — siedemdziesiąty czwarty. Idę do piątej klasy. Mówię na geografii o Warszawie, bo wiem że tam mieszkasz. Dziewiąta — siedemdziesiąty siódmy, pismo wyrównane. Babcia umarła. Pogrzeb w środę. Powiedziała mi przed śmiercią, żebym nie zapominał o tobie.
Jakie babci? Bogumiła zatrzymała się przy słowie. To matka jej mamy, Kornelia? Czy babcia po stronie tej drugiej rodziny?
Lata osiemdziesiąte. Janek pisał o szkole, o futbolu, o pociągach do Katowic. Nigdy nie pytał wprost. Tylko: Daj znak, że żyjesz.
Trzynasta koperta — październik osiemdziesiątego drugiego. Przyjąłem komunię w czerwcu. Wujek Kazek przyjechał z Opola. Wszystkim mówię, że mam siostrę w Warszawie. Niech ktoś coś o tobie wie.
Bogumiła przyłapała się na tym, że płacze cicho, nad każdą kopertą po kolei. Nie wiedziała, kiedy zaczęła. Łzy spadały na kartki, ale Bogumiła miała na sobie tylko bluzkę bawełnianą i nie miała czym ich wytrzeć, więc po prostu pozwalała im wsiąkać w stół.
—
W połowie pliku z lat osiemdziesiątych zatrzymała się.
Styczeń osiemdziesiątego piątego. Janek dwadzieścia trzy lata. Pierwszy raz pisze inaczej.
*Bogusiu. Urodził mi się syn. Marcin. Ważył cztery kilo dwa. Marta jest zdrowa. Mam syna. Powinnaś wiedzieć, bo to twój siostrzeniec.*
Bogumiła odłożyła kartkę.
Marcin Kaczmarek z Bytomia. Urodzony w tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym piątym. Miał teraz czterdzieści jeden lat.
Gdzieś na świecie chodził mężczyzna, który mógł być lekarzem, mógł być kierowcą tira, mógł być ojcem czworga dzieci, samotnym rozwodnikiem, nikim. Bogumiła miała siostrzeńca, którego matka nie chciała, żeby istniał.
Wstała. Nogi ją bolały, jakby siedziała godziny. Zegar w kuchni: 3:47.
Wzięła ostatnią kopertę, z lipca osiemdziesiątego dziewiątego. Otworzyła. W środku była jedna kartka:
*Bogusiu. Masz dziś dwadzieścia jeden lat. Życzę ci szczęścia. To mój ostatni list. Marcin ma cztery lata. Może kiedyś sam ci napisze. Twój brat Janek.*
Janek pisał dwadzieścia jeden lat. Czterdzieści siedem listów. W osiemdziesiątym dziewiątym przestał. Bogumiła nie znała daty pierwszego pocałunku Janka. Nie wiedziała, kiedy zdał maturę. Nie wiedziała, jak miała na imię jego matka chrzestna. Wiedziała tylko, że pisał — i że przestał.
—
Słońce wzeszło o piątej trzydzieści. Bogumiła nie spała.
Siedziała przy kuchennym oknie. Pan Kruczek wyszedł z psem o siódmej zero dwie. Sąsiad z trzeciego, ten, co zawsze hałasuje w sobotę rano, włączył wiertarkę o pół do dziewiątej. Bogumiła zanotowała sobie te dźwięki, jak zawsze. Tym razem wszystko było jakieś niepoważne wobec faktu, że na stole leżało czterdzieści siedem listów, w które matka schowała brata.
Brat. Bogumiła zaczęła używać tego słowa w głowie. Mam brata. Mój brat Jan. Brzmiało jak coś, co należy do innego życia.
Liczyła. Była dobrą urzędniczką, w wydziale komunikacji UM od dwudziestu sześciu lat, przyzwyczajona do rachunków.
Janek urodził się w sześćdziesiątym drugim. Mama miała wtedy dwadzieścia dwa lata. Mama wyszła za tatę w sześćdziesiątym piątym. Bogumiła urodziła się w sześćdziesiątym ósmym. Janek żyje, ma sześćdziesiąt cztery lata.
Sześćdziesiąt cztery lata mężczyzny, który napisał czterdzieści siedem listów, na które nikt mu nie odpisał.
Bogumiła nigdy nie spotkała ojca tego mężczyzny. Mama nigdy o nim nie mówiła. Mama nigdy o niczym takim nie mówiła. Kiedy umarł tato, mama miała sześćdziesiąt osiem lat i jeszcze dwadzieścia siedem lat życia przed sobą — i przez te dwadzieścia siedem lat ani razu nie powiedziała córce: Bogusia, mam ci coś do powiedzenia.
Wojtek umarł w dwa tysiące dwudziestym drugim, na zawał, w tramwaju numer siedem na Saskiej Kępie, miał sześćdziesiąt dwa lata. Bogumiła została sama z mamą. Nie zdążyli mieć dzieci — Wojtek dwa razy mówił, że jeszcze zaczekajmy, raz w osiemdziesiątym ósmym, raz w dziewięćdziesiątym czwartym, a potem już nikt nic nie mówił. Bogumiła jeździła do mamy co drugi dzień, gotowała obiady, kąpała ją pod koniec, kiedy mama bała się wanny. Mama mówiła wszystko. Bogusia, daj mi sweter, ten z osiemdziesiątego siódmego, co ci kupowałam na drutach. Dziadek twojego ojca pochodził z Suwalszczyzny. Po wojnie babcia jadła sam chleb przez tydzień.
Mama mówiła wszystko oprócz jednego.
„Mama mówiła wszystko oprócz jednego."
Bogumiła zadzwoniła do urzędu o ósmej. Pani Małgorzata z sekretariatu powiedziała: Dzień dobry, słucham. Bogumiła powiedziała: Małgosiu, tak strasznie mnie złapało, gardło, gorączka. Wezmę chorobowe, może i poniedziałek. Pani Małgorzata westchnęła: Pani Bogusiu, niech się pani nie męczy, wszyscy łapią to ostatnio.
Bogumiła odłożyła telefon. Pierwszy raz w życiu skłamała w pracy. Powinno być jej głupio. Nie było.
—
Pani Genowefa przyszła o jedenastej. Bogumiła zadzwoniła do niej kwadrans wcześniej i powiedziała: Pani Genowefo, czy może pani do mnie zejść. Coś się stało. Nic złego. Ale nie wiem.
Pani Genowefa weszła w kapciach i z tobołkiem chleba, jakby przyszła do chorej. Postawiła chleb na lodówce.
Bogumiła nie wiedziała, jak zacząć. Pokazała pudełko. Pokazała pierwszy list. Pokazała list mamy. Pokazała ostatni list. Pani Genowefa czytała w milczeniu, w okularach do czytania, ze zmarszczonymi brwiami.
Skończyła. Odłożyła okulary. Bardzo powoli, jak nauczycielka, która właśnie sprawdziła klasówkę i wie, że trzeba teraz wybrać słowa.
— Pani Bogumiło — powiedziała. — Pani matka miała syna.
— Tak.
— I pani o tym nie wiedziała.
— Nie.
Pani Genowefa skinęła głową. Niespiesznie. Jak nauczycielka, która słucha ucznia mówiącego coś trudnego i wie, że nie wolno mu przerywać.
— Co pani teraz zrobi?
— Nie wiem — powiedziała Bogumiła. — Nie wiem, czy on żyje. Ostatnia data to osiemdziesiąty dziewiąty.
— To trzydzieści siedem lat.
— Tak.
— Mam laptop — powiedziała pani Genowefa. — Jak pani chce, idziemy.
Mieszkanie pani Genowefy było czyste i pełne książek. Laptop stał na biurku, gdzie kiedyś stała maszyna do pisania Łucznik. Pani Genowefa siadła i zaczęła pisać.
— Jak się nazywa?
— Jan Kaczmarek.
— Z Bytomia.
— Tak. Albo z Radzionkowa. W jednym liście pisał, że tam się przeprowadzili po ślubie.
Pani Genowefa wpisała: Jan Kaczmarek Radzionków górnik. Wcisnęła enter.
Pierwszy wynik — strona o spotkaniu byłych pracowników kopalni Bobrek. Lista nazwisk. Pani Genowefa kliknęła. Strona załadowała się powoli. Przewinęła w dół.
Zdjęcie czarno-białe, sprzed dziesięciu lat. Mężczyźni w koszulach, ustawieni pod halą. Pod zdjęciem podpisy. Pierwszy z lewej: Jan Kaczmarek, sztygar emerytowany, lat 53.
Mężczyzna na zdjęciu miał krępy chwyt, lekko siwe włosy, twarz o szerokich kościach. Stał trochę z boku. Patrzył nie w obiektyw, tylko w kogoś po jego lewej stronie.
Bogumiła zobaczyła ojca.
Nie ojca Janka, którego nie znała. Swojego ojca. Tadzika Kaczmarka. Ten sam sposób trzymania ramion. Ten sam profil. Ten sam zarys czoła pod siwizną.
Tylko że to nie był jej ojciec. To był brat Bogumiły, którego ojciec nie był jej ojcem. To był mężczyzna z zupełnie innej krwi niż jej tata, a wyglądał jak jej tata.
Bogumiła poczuła, że ją mdli. To było matka. To matka tak wyglądała. Tata tak wyglądał, bo wyglądał — ale to matka tak ułożyła oczy. Matka tak nosiła ramiona. Bogumiła całe życie myślała, że ma ojcowskie ramiona — a miała matczyne. Jak Janek.
— Pani Bogumiło — powiedziała pani Genowefa. — Wszystko w porządku?
— On jest do mnie podobny — szepnęła Bogumiła.
Pani Genowefa nie odpowiedziała od razu. Zdjęła okulary, przetarła chusteczką, założyła z powrotem.
— No to ma pani brata — powiedziała w końcu. — Po sześćdziesięciu czterech latach.
—
Pani Genowefa znalazła jeszcze adres. Po dwóch godzinach miały: Jan Kaczmarek, ul. Powstańców Śląskich 47/3, Radzionków.
— Niech pani pisze — powiedziała pani Genowefa.
Bogumiła wróciła do siebie. Usiadła znów przy stole. Pisała cztery razy.
Pierwsza wersja: Drogi Janie. Jestem Pana siostrą. Wczoraj znalazłam Pana listy. Skreśliła. Zbyt urzędowo.
Druga: Janku. Dopiero teraz wiem. Skreśliła. Zbyt rozpaczliwa.
Trzecia: Janie Kaczmarku. Nazywam się Bogumiła Kaczmarek. Nasza matka, Stanisława, zmarła w listopadzie. Skreśliła. Jak zawiadomienie o terminie sądowym.
W czwartej napisała:
*Drogi Janku.* *Mam pięćdziesiąt osiem lat i dopiero w sobotę dwudziestego piątego kwietnia dowiedziałam się, że jesteś. Nigdy nie dostałam Twoich listów. Mama je chowała. Przeczytałam je wszystkie tej nocy. Wszystkie czterdzieści siedem.* *Czytam Twój ostatni list. Marcin ma czterdzieści jeden lat. Czy żyjesz? Czy mogę przyjechać?* *Bogumiła Kaczmarek. Ulica Międzyborska, Warszawa. Tutaj mieszkam całe życie.*
Włożyła do koperty. W poniedziałek poszła na pocztę przy Grochowskiej i nadała list polecony za potwierdzeniem odbioru. Pani na poczcie wzięła list, ostemplowała, powiedziała: Sześć dziewięćdziesiąt pięć.
Bogumiła zapłaciła, schowała potwierdzenie do portfela i wróciła do domu pieszo. Szła wzdłuż Grochowskiej, mijała kiosk Ruchu, mijała sklep Społem, mijała przystanek tramwajowy, na którym stały trzy kobiety z siatkami z Biedronki. Mama umarła pięć miesięcy temu, a Bogumiła dopiero teraz szła ulicą, którą mama znała, i wiedziała o niej coś, czego mama nie chciała, żeby wiedziała.
—
Czekała trzy dni.
We wtorek wróciła do pracy. Siedziała przy biurku w wydziale komunikacji UM i wydawała pozwolenia na pojazdy specjalne. Pani Bogumiło, dokument C-23, do podpisu. Pani Bogumiło, telefon do pani z Mazowieckiego. Bogumiła robiła wszystko, co miała robić, ale w środku siebie czekała na telefon, który mógł nadejść albo nie nadejść.
W środę wieczorem zadzwonił telefon stacjonarny.
Bogumiła miała stacjonarny w salonie, na komodzie, od dwa tysiące drugiego, kiedy z Wojtkiem brali pierwsze w bloku. Stacjonarny był dla mamy, która dzwoniła zawsze tylko na ten numer. Po śmierci mamy stacjonarny milczał miesiącami.
Bogumiła podniosła słuchawkę.
— Halo.
— Halo. Pani Bogumiła Kaczmarek?
Głos był niski, śląski. Twarde o zamiast miękkiego.
— Tak.
— Jan Kaczmarek. Z Radzionkowa.
Bogumiła usiadła na komodzie. Komoda była niska — kolana znalazły się wyżej niż biodra. Trzymała słuchawkę obiema rękami.
— Janku.
— Dostałem wczoraj list.
Cisza.
— Tak — powiedziała Bogumiła. — Wysłałam w poniedziałek.
— Pisałaś, żeś nie wiedziała.
— Nie wiedziałam. Naprawdę.
Cisza po stronie Janka. Bogumiła słyszała oddech. Słyszała zegar w jego mieszkaniu. Słyszała coś, co brzmiało jak telewizor w drugim pokoju.
— Wiedziałem, że mama pisała, żebym nie pisał — powiedział Janek. — Myślałem, że ty… Że ty nie chcesz.
— Mama trzymała te listy. W żelaznym pudełku po narzędziach taty.
Cisza.
— Zachowała je — powiedział Janek po chwili.
— Wszystkie. Co do jednego.
Janek odetchnął głębiej. Bogumiła nie wiedziała, co to znaczy.
— Janku — powiedziała. — Czy mogę przyjechać.
— Tak — powiedział Janek. — Przyjeżdżaj.
—
Spotkali się w sobotę drugiego maja na dworcu w Bytomiu. Bogumiła pojechała Pendolino z Centralnego do Katowic, potem regionalnym do Bytomia. Cała podróż trwała niespełna cztery godziny.
W Pendolino siedziała przy oknie. Naprzeciwko mężczyzna w garniturze stukał w laptop, obok niego kobieta z dzieckiem śpiącym na kolanach. Bogumiła patrzyła w okno. Mazowsze, Łódź, Częstochowa. Liczyła mostki na kolejnych rzekach.
W Katowicach przesiadła się na pociąg do Bytomia. Stary, z lat osiemdziesiątych — Bogumiła pamiętała takie z dzieciństwa. Z mamą jechały podobnym do siostry mamy do Otwocka. Sąsiadami w przedziale byli uczniowie wracający ze szkoły i kobieta z koszem. Kobieta zaczęła rozmowę o pogodzie. Bogumiła skinęła, ale nie odpowiedziała.
Bytom. Dworzec. Bogumiła zapamiętała tylko tę chwilę: wysiada z pociągu, peron jest długi, słońce dochodzi do trzeciej, po peronie idą ludzie z plecakami i siatkami, a ona patrzy, czy gdzieś stoi siwawy mężczyzna w sześćdziesiątce.
Stał. Pod tablicą informacyjną.
Siwawy. Krępy. W kurtce skórzanej, znoszonej przy mankiecie. W jednej ręce trzymał kwiatek — pojedynczego goździka. Bogumiła zobaczyła ten goździk pierwszy.
Podeszła. On podszedł. Stanęli o pół metra od siebie.
— Bogumiła? — powiedział Janek.
— Tak.
— Janek.
Stali. Bogumiła patrzyła na niego i widziała mamę. Janek patrzył na nią i Bogumiła nie wiedziała, kogo widzi.
— Masz takie same uszy co ja — powiedział Janek.
Bogumiła dotknęła swojego ucha. To był głupi odruch.
— Goździk dla ciebie.
Wzięła. Ręka drżała.
—
Bar mleczny Małgosia znajdował się przy ulicy Dworcowej, dwieście metrów od stacji. Janek prowadził. Szli powoli. Bogumiła powoli, bo nogi miała ze szkła. Janek powoli, bo Bogumiła. Zatrzymywali się na każdym przejściu dla pieszych dłużej, niż potrzebowali.
W Małgosi było kilkunastu klientów. Stoły z białymi blatami z formiki. Krzesła z drewna, z ułamanym oparciem na sąsiednim. Na ścianie obraz przedstawiający Wisłę. Pachniało rosołem i smażoną cebulą.
Janek zamówił przy kasie dwa rosoły, dwa pierogi z mięsem, dwa kompoty z jabłek. Wzięli na tacach do stolika przy oknie.
Pierwsze, co Bogumiła zauważyła: Janek trzymał łyżkę dokładnie tak samo, jak mama. Trzy palce wyżej niż większość ludzi. Z odsunięciem od dłoni.
— Tato? — zapytała.
— Stefan Kaczmarek. Tak się nazywał. Górnik w Bobrku. Umarł w siedemdziesiątym piątym, na pylicę. Miał trzydzieści osiem lat.
— A ty?
— Wychowywała mnie babcia jego, Wiktoria, do dwudziestego trzeciego roku. Potem ciotka jego, Halina. Tak się złożyło. Nie chodziłem między dzieci. Nie znaliśmy nikogo, kto by miał jakiś dom z dwojgiem rodziców.
— Mama o tobie nigdy.
— Wiem — powiedział Janek. — Wiem od babci. Babcia powiedziała mi w siedemdziesiątym czwartym, jak miałem dwanaście lat. Janek, mówi, ty masz siostrę w Warszawie. Mama twoja tam mieszka, ma drugiego męża, i siostra twoja jest mała.
— A pisałeś od sześciu.
— Babcia pisała, ja dyktowałem. Bogusiu, jestem Janek. Tak się zaczęło. Bo babcia mi powiedziała, że masz miesiąc, że się urodziłaś w lutym. I że trzeba.
Bogumiła pochyliła głowę nad rosołem. Łyżka ciążyła. Trzeba — powiedział. Trzeba pisać do siostry, której się nigdy nie widziało. Trzeba.
—
Janek opowiadał z odstępami. Mówił trochę i czekał. Pił kompot. Patrzył na Bogumiłę, aż Bogumiła zadała pytanie.
Bogumiła zadawała.
— Marcin?
— Marcin ma czterdzieści jeden. Inżynier chemii. Mieszka w Tychach. Żona Ola, dwie córki, Hania osiem lat i Lenka pięć. Powiedziałem mu o tobie wczoraj.
— I?
— Powiedział tato, no nareszcie.
Bogumiła uśmiechnęła się pierwszy raz, odkąd otworzyła pudełko. Uśmiechnęła, bo no nareszcie było zdaniem czterdziestojednoletniego mężczyzny, który czekał na ciotkę całe życie, a teraz powiedział to tak, jakby ta ciotka była tylko spóźnionym pociągiem.
— Marta?
— Marta umarła trzy lata temu. Rak.
— Janku.
— Wiem. Tak. Ciężkie było. Ale Marta wiedziała o tobie. Powiedziałem jej, jak braliśmy ślub w osiemdziesiątym czwartym. Marta, mam siostrę w Warszawie, której nigdy nie widziałem. Marta powiedziała: Pojedziemy do niej kiedyś. Ale nie pojechaliśmy.
Cisza.
— Dlaczego nie? — zapytała Bogumiła.
— Bałem się, że zamknie drzwi.
„Bałem się, że zamknie drzwi."
—
W połowie posiłku Janek wyjął z wewnętrznej kieszeni kurtki kopertę. Położył ją na stole między nimi.
— To dla ciebie.
Bogumiła otworzyła. W kopercie było zdjęcie. Czarno-białe, na grubym papierze, z postrzępionymi krawędziami. Format trzy na cztery i pół.
Mała dziewczynka — może dwunastoletnia, trzynastoletnia. Siedzi na ławce w sadzie, w sukience w drobne kropki. Na kolanach ma dwoje dzieci: chłopczyka około roku i dziewczynkę około czterech. Chłopczyk się śmieje. Dziewczynka patrzy obok kamery, z lekkim grymasem, jakby ktoś jej coś obiecał i nie dotrzymał.
Dziewczynka na ławce — to mama.
Bogumiła rozpoznała ją od razu. Linia szczęki. Spojrzenie.
— Kim są te dzieci? — zapytała.
— To Henryk i Helena. Brat i siostra mamy. Henryk umarł na zapalenie płuc w pięćdziesiątym ósmym. Miał sześć lat. Helena żyje, mieszka w Olsztynie. Ma osiemdziesiąt cztery.
Bogumiła nie wiedziała o Henryku ani o Helenie. Mama miała siostry ciotki, z którymi Bogumiła wymieniała pocztówki na święta. Ale nie znała kobiety o imieniu Helena z Olsztyna.
— Skąd masz to zdjęcie?
— Po babci Wiktorii zostało kilka pudełek. Wśród nich było to. Babcia napisała na odwrocie.
Bogumiła obróciła. Drobne pismo, pewnie kobiety z lat pięćdziesiątych:
*Stasia z Henrysiem i Helcią. Czerwiec 1953. Nasz sad w Wesołej.*
— Wesoła — powiedziała Bogumiła. — To pod Warszawą. Mama tam wyrosła.
— Wiem. Mama mi raz napisała o tym.
Bogumiła uniosła wzrok.
— Napisała ci?
— W dziewięćdziesiątym pierwszym. Dwa lata po moim ostatnim. Mama napisała. List krótki. Janku, Tadeusz umarł, jestem sama, jak chcesz, możesz pisać raz na rok kartkę. Nie do ciebie. Do mnie. Pisałem dwie kartki. Nie odpowiadała. Przestałem.
Bogumiła patrzyła na zdjęcie matki w sadzie. Na chłopca, którego nie znała. Na dziewczynkę z Olsztyna, której nie znała. Na samą mamę, która siedziała tam jak lustro skierowane w niewidzialny punkt.
W dziewięćdziesiątym pierwszym tato umarł — Bogumiła wzdrygnęła się. Tato umarł w dwa tysiące ósmym. Nie w dziewięćdziesiątym pierwszym.
— Janku — powiedziała ostrożnie. — Tato umarł w dwa tysiące ósmym. Nie w dziewięćdziesiątym pierwszym.
Janek zamrugał. Łyżka, którą trzymał na wysokości talerza, opadła. Stuknęła o blat.
— A mnie napisała w dziewięćdziesiątym pierwszym, że umarł.
Cisza.
— Tato żył jeszcze siedemnaście lat — szepnęła Bogumiła.
Janek odsunął kompot na bok. Patrzył na obrus przez chwilę, jakby nie był pewien, gdzie podziać oczy.
— To znaczy, że mama mi skłamała. Żebym przestał pisać. Tak żeby było. Tato umarł, jestem sama, możesz pisać raz w roku. Sprawdziła, czy będę pisał. Pisałem. Nie odpowiedziała. Wiedziała, że przestanę.
Bogumiła nie wiedziała, co powiedzieć. Mama skłamała własnemu synowi, że umarł jego ojciec, którego nigdy nie miał — żeby sprawdzić, czy syn ma dość. Mama to obmyśliła. Mama obmyślała wszystko. Mama pisała ołówkiem, bo długopis się rozmazuje, i Bogumiła pierwszy raz w życiu pomyślała, że ołówek się też wyciera — i że to było po to, żeby się wyciera.
— Janku — powiedziała Bogumiła. — Czy ja mogę pojechać do Heleny do Olsztyna?
— Możesz — powiedział Janek. — Pojadę z tobą.
—
Wracali na dworzec o szóstej. Słońce zachodziło między dachami kamienic przy Dworcowej. Janek niósł reklamówkę — pomidory z bazaru, które kupował tak czy inaczej dla siebie. Wcisnął je Bogumile.
— Domowe. Z Tarnowskich Gór. Mała kobieta sprzedaje tam co sobota.
Wzięła reklamówkę.
Na peronie Janek wyjął z kieszeni kartkę z numerami. Wszystkie wypisane drukowanymi literami, jakby Janek nie ufał swojemu pismu w rękach siostry, którą poznał trzy godziny temu.
— Mój komórkowy. Marcina. Marcina żony. Domowy mój. Kopalni byłej, jak nie odpowiadam.
— Janku, ja…
— Wiem — powiedział Janek. — Zadzwonisz, jak się ułoży.
Pociąg podjechał. Bogumiła wsiadła. Stanęła w drzwiach. Janek stał na peronie.
— Pa — powiedział Janek.
— Pa.
Pociąg ruszył. Janek został na peronie, mniejszy z każdą chwilą, aż zniknął za halą stacji.
—
W Pendolino z Katowic do Warszawy Bogumiła siedziała przy oknie. Trzymała na kolanach reklamówkę z pomidorami i kopertę ze zdjęciem matki w sadzie z pięćdziesiątego trzeciego.
Wieczór zsuwał się na pola. W Częstochowie pojawiło się oświetlenie Jasnej Góry — daleko, jak światło latarki w obcym pokoju.
Bogumiła pomyślała: Mama trzymała czterdzieści siedem listów w żelaznym pudełku. Mama trzymała zdjęcie z Wesołej u Janka. Mama nie trzymała ich u siebie, w albumie, gdzie patrzyła co rano nad kawą. Mama je rozdzieliła. Mama zostawiła Jankowi siebie ze zdjęcia, a mnie cały album bez tego zdjęcia.
Tak jest lepiej, powiedziała mama Jankowi w dziewiątym maja sześćdziesiątego dziewiątego. Tak jest lepiej, mówiła Bogumile w dziewięćdziesiątym, w dwutysięcznym, w dwa tysiące piętnastym, w dwa tysiące dwudziestym trzecim. Tak jest lepiej, Bogusia. Sześćdziesiąt lat tych samych trzech słów.
Bogumiła odpowiedziała sobie cicho, w pociągu, nie patrząc na ludzi. Powiedziała półszeptem:
— Mamo. Ty się pomyliłaś.
—
Wróciła do domu o północy. Międzyborska spała. Klatka schodowa pachniała kapustą sąsiadki Walewskiej z drugiego piętra i dezodorantem powietrza, który zarząd kupował co kwartał.
W kuchni pudełko stało otwarte na stole. Listy leżały tam, gdzie je zostawiła w niedzielę rano przed wyjazdem. Bogumiła ich nie odłożyła.
Wyjęła zdjęcie z koperty. Stała chwilę z nim w ręku.
Na regale w salonie było zdjęcie ślubne rodziców — czarno-białe, z sześćdziesiątego piątego, z kościoła Najświętszego Serca Jezusowego na Pradze. Mama miała dwadzieścia cztery lata. Tata trzydzieści. Mama trzymała białego goździka, jednego, jak dzisiaj Janek. Jak to sześćdziesiąt jeden lat później Janek przyniósł do siostry.
Bogumiła postawiła zdjęcie z Wesołej obok. Trzynastoletnia mama z dwojgiem dzieci. Sześćdziesiąt lat różnicy między tymi dwoma fotografiami.
Stały teraz obok siebie na regale. Mama dziecko i mama panna młoda. Bogumiła nie poprawiła obu, nie wyrównała ramek. Zostawiła je krzywo.
—
Włożyła wodę na herbatę. Odsunęła krzesło, usiadła. Nie zapaliła górnego światła — tylko żółtą lampkę z PRL-u pod oknem.
Czterdzieści siedem listów leżało rozwiniętych. Ręka chłopca, ręka piętnastolatka, ręka mężczyzny. Pomiędzy — kartka mamy z dziewiątego maja sześćdziesiątego dziewiątego: Tak jest lepiej. Mama, której nie było już komu tego powiedzieć.
Bogumiła pomyślała o tym, co czeka. Za tydzień Olsztyn, Helena. Za dwa tygodnie Tychy, Marcin. Trzy rozmowy, których nie umiała przewidzieć. Twarze, których nie znała. Twarze same się ułożą.
Kubek. Herbata z miętą. Mama lubiła miętę, Bogumiła nigdy.
Dzwonił telefon stacjonarny. Bogumiła nie podniosła. Zostawiła. Sekretarka po pięciu sygnałach odebrała:
*Cześć, Bogumiła, tu Janek. Wracam z dworca. Chciałem powiedzieć, że dobrze, że przyjechałaś. Ja też się cieszę. Pa.*
Kliknięcie.
Bogumiła patrzyła na pudełko. Nic w nim nie zostało, oprócz pustych kopert. Wszystkie listy leżały rozłożone na stole, jak płatki rośliny, którą ktoś rozkładał, żeby zobaczyć każdy z osobna.
Pudełko zostawiła otwarte.
Wstała. Włączyła w salonie żółtą lampkę. Patrzyła chwilę na zdjęcie ślubne i na zdjęcie z sadu. W obu mama była tą samą mamą — z dziećmi, których Bogumiła nie umiała trzymać na kolanach, bo nie miała kolan z pięćdziesiątego trzeciego roku. Ale stały na regale, jak stała mama z dziećmi na ławce. Bogumiła nie poprawiła ramki krzywej.
Wyłączyła lampkę.
Poszła spać. Zegar w kuchni pokazywał 01:34. Pudełko zostało otwarte na stole.
Czy są listy, których wasi rodzice nigdy wam nie pokazali?